Geschiedenis van de Klok

De vroegste tijdmeters: schaduw en water

Lang voordat er ook maar iets mechanisch bestond, gebruikten mensen de zon om de tijd te schatten. De zonnewijzer, waarschijnlijk al meer dan vijfduizend jaar oud, gebruikt de schaduw van een staaf of wijzer die met de stand van de zon meebeweegt om het uur van de dag af te lezen. Het grote nadeel is duidelijk: zonder zon, 's nachts of bij bewolkt weer, werkt een zonnewijzer niet.

Om dat probleem op te lossen, ontwikkelden oude beschavingen zoals Egypte, Babylonië en later Griekenland en Rome de waterklok (clepsydra): water dat met een constant tempo van het ene vat naar het andere druppelt, waarbij het niveau of het gewicht van het water de verstreken tijd aangeeft. Waterklokken werkten ook 's nachts en zijn met reden duizenden jaren lang de belangrijkste vorm van precieze tijdmeting geweest, tot ver in de middeleeuwen.

Wie heeft de klok uitgevonden?

Er is niet één uitvinder aan te wijzen, en dat is precies waarom deze vraag lastig te beantwoorden is. De mechanische klok, met tandwielen en een regelmatig tikkend mechanisme in plaats van water of zonlicht, ontstond geleidelijk in Europa, vermoedelijk in kloosters die nauwkeurige tijden nodig hadden voor hun gebedsuren. Er is geen enkel document dat één persoon als "de" uitvinder aanwijst; in plaats daarvan verbeterden verschillende klokkenmakers, monniken en ambachtslieden de techniek in de loop van meerdere generaties.

Wat we wel vrij zeker weten, is de periode: de eerste mechanische torenklokken verschenen in Europa rond het einde van de dertiende eeuw en het begin van de veertiende eeuw. Vroege voorbeelden zijn onder meer een klok in de kathedraal van Norwich (Engeland, rond 1273 vermeld) en klokken in verschillende Italiaanse en Franse steden kort daarna. Deze eerste mechanische klokken hadden nog geen wijzerplaat: ze luidden simpelweg een bel op vaste tijden, wat ook de herkomst is van het Latijnse woord "clocca" (bel), waar ons woord "klok" uiteindelijk van afstamt.

Van luidende bel naar wijzerplaat met wijzers

Een wijzerplaat met een zichtbare wijzer kwam pas later, toen mensen behoefte kregen om de tijd ook TUSSEN de beluidingen door af te kunnen lezen. De vroegste wijzerplaten hadden vaak maar één wijzer, voor de uren; een aparte minutenwijzer volgde pas toen de mechaniek nauwkeurig genoeg werd om die extra precisie zinvol te maken, meestal wordt dit rond de zestiende en zeventiende eeuw geplaatst.

De secondewijzer, zoals je die op een analoge klok ziet meedraaien, is een nog latere toevoeging. Pas toen uurwerken precies genoeg liepen om seconden betrouwbaar te kunnen weergeven, werd een secondewijzer praktisch zinvol in plaats van misleidend. Een grote sprong hierin kwam met de uitvinding van de slingerklok door de Nederlandse wetenschapper Christiaan Huygens in 1656, gebaseerd op eerdere waarnemingen van Galileo Galilei over de regelmatige beweging van een slinger. De slingerklok verbeterde de nauwkeurigheid van mechanische klokken van ongeveer vijftien minuten afwijking per dag naar slechts een paar seconden per dag, een enorme sprong voorwaarts.

Quartz en de digitale klok

De volgende grote stap kwam pas eeuwen later, halverwege de twintigste eeuw, met de quartzklok. Een klein kristal van kwarts trilt, wanneer er een elektrische spanning op wordt gezet, met een extreem constante frequentie. Die trilling gebruiken als "metronoom" voor een klok bleek veel nauwkeuriger en, eenmaal geproduceerd op grote schaal, ook veel goedkoper dan een mechanisch uurwerk met tandwielen en een slinger of onrust.

De quartztechniek maakte ook de digitale klok mogelijk: in plaats van wijzers die een wijzerplaat ronddraaien, kon de tijd nu direct als cijfers worden weergegeven, eerst op kleine lichtgevende of vloeibare-kristallen (LCD) schermpjes in horloges en wekkers vanaf de jaren zeventig, en tegenwoordig op elk scherm met internetverbinding. Onze eigen online klok bouwt daar rechtstreeks op voort: geen kristal, geen batterij en geen uurwerk meer nodig, alleen de klok die al in je telefoon of computer zit, weergegeven als digitale cijfers in de browser.

Een tijdlijn in het kort

Een overzicht van de belangrijkste stappen, met de kanttekening dat de vroegste jaartallen bij benadering zijn: er bestaat simpelweg geen exact document uit een tijd zonder gestandaardiseerde dateringen. Deze site houdt zelf overigens geen enkel gegeven over jouw bezoek bij; zie het privacybeleid voor het volledige overzicht.